Achtergrond - herdenking oorlogslachtoffers

Geen graf, wel een steen

Alle joodse Eindhovenaren die in de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen, kennen een eigen herdenkingssteen. De laatste zogenoemde 'struikelstenen' voor hen zijn geplaatst.

door Andrea van Dael

(Brabant Cultureel)

Indrukwekkend, vindt Bert Jans van de Eindhovense Vereniging Struikelstenen de ceremonies keer op keer: ,,Nabestaanden vanuit de hele wereld wonen de plaatsingen bij. Bijvoorbeeld de gebroeders Wiener uit Zwitserland. Bij deze gelegenheid breken ook emotionele verhalen los. Interviews over de Joodse Eindhovenaren achter de stenen, gaan we bundelen in een boek."

De struikelstenen ofwel Stolpersteine zijn een project, of zelfs roeping van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig. Deze plaatst over de hele wereld Stolpersteine zodat joodse slachtoffers van het naziregime niet zullen worden vergeten. Ze heten ‘struikel'stenen, want volgens Demnig struikel je erover met hoofd en hart. Bovendien moet je buigen om de tekst te kunnen lezen. Op een kleine koperen kassei in het plaveisel prijkt de naam, geboorte-, deportatie- en overlijdensdatum van het joodse slachtoffer. Sinds de start van het project in Berlijn, in 1994, zijn in tien landen meer dan 25.000 van deze stenen gelegd voor huizen van slachtoffers van de nazi's. De meeste stenen heeft Demnig eigenhandig neergelegd. Een roeping vanuit eigen pijnlijke wortels.

De GGzE-begraafplaats op landgoed De Grote Beek in Eindhoven was de eerste locatie waar Stolpersteine joodse Noord-Brabantse slachtoffers een gezicht hebben gegeven. Onder toezicht van opperrabbijn Binyomin Jacobs en tal van belangstellenden, plaatste Demnig in mei 2009 de stenen. Hiervoor had Jans zich beijverd, werkzaam als seksuoloog bij de instelling geestelijke gezondheidszorg GGzE aan De Grote Beek. Jans: ,,Destijds was ik betrokken bij de geschiedschrijving over onze instelling, waarin ik ook de bezettingsperiode beschreef. Vierentwintig joodse patiënten die hier op het toenmalige ‘Rijks Krankzinnigen Gesticht' verbleven, zijn afgevoerd. Ik nam voor hen het initiatief voor de plaatsing van de Stolpersteine."

Jans werd gegrepen door het project en de intentie van Demnig. Hij stelde de burgemeester van Eindhoven voor om álle 240 joodse vermoorde Eindhovenaren met een Stolperstein te gedenken. Een samenwerking ontstond met Phocas Kroon,  die uitgebreid onderzoek deed naar de geschiedenis van de joodse Eindhovenaren tijdens de bezettingsjaren. Het Eindhovense college van B&W toonde zich enthousiast. De gemeente wilde voor elke steen die de bevolking wilde doneren een tweede subsidiëren. Jans: ,,De Eindhovense bevolking reageerde gul en enthousiast. In amper twee jaar was het project rond!"

Tilburg

In het voorjaar van 2010 werden ook stenen geplaatst in Roosendaal, Werkendam, Haren en Tilburg. Veel media-aandacht kreeg een Tilburgse plaatsing afgelopen voorjaar. Zestien familieleden van de omgekomen joodse Tilburger Bertram Polak kwamen speciaal over uit de Verenigde Staten, Israël en Nederland voor de onthulling van een gedenksteen aan de Tilburgse Professor Dondersstraat. Polak kende geen graf, maar inmiddels wel een Stolperstein.

Jans: ,,Demnig, een groot kunstenaar, ziet zijn project als een taak zonder einde. ‘Zolang mijn rug het toelaat, ga ik door' zei hij ooit in een interview. Inmiddels heeft hij meer dan 25.000 ‘stolpersteinen'  eigenhandig door heel Europa geplaatst. Het grootste gedecentraliseerde monument voor de slachtoffers van de rassenwaan van het naziregime." Op 22 juli was Demnig ook in Oss, Roosendaal en Eindhoven voor plaatsing van stenen. Jans: ,,Voor 30 september hebben we toestemming dat zelf te doen. Demnig is afgestapt van zijn voornemen om élke steen zelf te plaatsen, gezien de toegenomen omvang van het project." 

Wehrmachtsoldaat

Jans Demnig (1947) was zoon van een Duitse Wehrmachtsoldaat. Hierover zei hij in een interview: ‘Ik heb mijn vader bij zijn leven nooit durven vragen wat hij in de oorlog had meegemaakt. Te bevreesd dat hij was betrokken bij de vernietiging van joden. Later bedacht ik me dat die houding  van mij, vergelijkbaar is met de collectieve houding van de Duitsers ten opzichte van de zwarte bladzijden uit de Duitse geschiedenis. Niet omkijken, we moeten vooruit. En daarmee wordt het grote vergeten ingeluid. In het Duits kennen we het woord ‘Mahnmal‘. Dat slaat niet alleen op het herdenken, maar geldt ook als een waarschuwing voor de toekomst. We dienen alert te zijn. Het zou zo maar weer kunnen gebeuren.'

Jans: ,,Demnig is gefascineerd door ‘sporen'. Zijn idee begon min of meer toevallig. Illegaal plaatste hij een ‘Stolperstein' in het plaveisel voor het huis waar ooit een joodse burger woonde. Toen de bewuste straat voor werkzaamheden werd opengebroken, troffen arbeiders de steen aan. Ze belden met hun bovengeschikte om te vragen wat ze met het monumentje aanmoesten. Hun bovengeschikte bepaalde: niet terugplaatsen. Het betrof immers een illegaal initiatief. Maar de arbeiders negeerden de opdracht en plaatsten de steen terug in het plaveisel." De waarde van het monument had zich bewezen.

Boek

Volgens Jans is Eindhoven de eerste stad in Nederland die al haar joodse vermoorde burgers hun naam en rechtmatige plaats in de geschiedenis van de stad op deze manier teruggeeft. Hij verheugt zich op een vervolg-project. ,,Al bij de legging van de eerste stenen in Eindhoven, kwamen ook de verhalen los. Dat ging gepaard met heftige emoties. De verhalen achter de namen op de stenen moeten verteld worden. Daarom werkt de vereniging Struikelstenen Eindhoven aan een bundeling interviews voor een boek dat volgend jaar moet uitkomen." 

http://www.stolpersteine.com/

http://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_Stolpersteine_in_Nederland

http:// www.struikelehv.nl

Terug naar vorige pagina